{"id":2274,"date":"2011-03-22T08:34:33","date_gmt":"2011-03-22T07:34:33","guid":{"rendered":"http:\/\/kurierskruda.pl\/?p=2274"},"modified":"2011-03-22T08:41:27","modified_gmt":"2011-03-22T07:41:27","slug":"wielgolas-czesc-ii","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wielgolas-czesc-ii\/historia-regionu","title":{"rendered":"WIELGOLAS – cz\u0119\u015b\u0107 II"},"content":{"rendered":"

[singlepic id=454 w=200 h=200 float=left]autor: Grzegorz Witkowski. Wielgolas historia – cz\u0119\u015b\u0107 II.<\/strong>\u00a0\u00a0Jak wcze\u015bniej wspomniano w wyniku kolejnych spadk\u00f3w i transakcji losy Wielgolasu zwi\u0105zane by\u0142y coraz bardziej z Wi\u0105zown\u0105. Wiadomo, \u017ce pod koniec XVII w\u0142a\u015bcicielk\u0105 d\u00f3br Wi\u0105zowna i rozleg\u0142ych okolic by\u0142a Ksi\u0119\u017cna Maria Radziwi\u0142\u0142owa z Lubomirskich.
\nJej nieudane ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Karolem Radziwi\u0142\u0142em zwanym \u201ePanie Kochanku\u201d oraz \u017cycie kulturalne w Wi\u0105zownej w tamtym okresie szerzej opisuje Krzysztof Oktabi\u0144ski w publikacji pt. \u201eNad Mieni\u0105 i \u015awidrem\u201d. W Regestrze Diecezj\u00f3w Fr. Czaykowskiego w\u015br\u00f3d wsi wchodz\u0105cych w sk\u0142ad parafii Glinianka w 1783 Roku wymieniono Wielgolas I i II jako w\u0142asno\u015b\u0107 Ksi\u0119\u017cnej Radziwi\u0142\u0142owej i bli\u017cej nieznanych Przedziszewskich. Ksi\u0119\u017cna zmar\u0142a
\nw 1795 roku, a jej spadkobierc\u0105 zosta\u0142 Jan Alojzy Potocki, kt\u00f3ry w 1798 roku sprzeda\u0142 dobra J\u00f3zefowi baronowi de Maltzahn. W\u015br\u00f3d wsi obj\u0119tych t\u0105 transakcj\u0105 by\u0142a r\u00f3wnie\u017c Villa Wielkolas. <\/em><\/span><\/span><\/p>\n

W 1817 roku nast\u0105pi\u0142 podzia\u0142 d\u00f3br na cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0105zowsk\u0105 i duchnowsk\u0105. W sk\u0142ad ekonomii duchnowskiej wesz\u0142y wsie: Duchn\u00f3w, Villa Wielkolas i Dziechciniec oraz Konik i osada m\u0142y\u0144ska Golica. Po tym podziale nast\u0105pi\u0142 dynamiczny rozw\u00f3j teren\u00f3w przyleg\u0142ych do tych wsi. Najwa\u017cniejsz\u0105 jednak zmian\u0105 by\u0142a lokacja na gruntach Wielgolasu historycznej osady Olszowa wraz z austeri\u0105. Po\u0142o\u017cona by\u0142a na terenie p\u00f3\u017aniejszego Wielgolasu Brzezi\u0144skiego,
\nw pobli\u017cu przeci\u0119cia si\u0119 obecnej linii kolejowej i wiaduktu. Sama karczma przetrwa\u0142a do po\u0142owy drugiej wojny \u015bwiatowej. Lokowanie nowej osady wraz z karczm\u0105 nale\u017cy wi\u0105za\u0107
\nz prowadzon\u0105 w latach 1819 \u2013 1823 budow\u0105 Traktu Brzeskiego. Na marginesie, rok rozpocz\u0119cia budowy traktu raczej wyklucza prawdziwo\u015b\u0107 legendy o tym, jakoby podczas marszu na Moskw\u0119 w jednej z sadzawek po p\u00f3\u0142nocnej stronie szosy w Wielgolesie Napoleon mia\u0142 poi\u0107 swoje konie, tym bardziej, \u017ce jak wiadomo g\u0142\u00f3wne si\u0142y Napoleona przemieszcza\u0142y si\u0119 Traktem Lubelskim, przez Wi\u0105zown\u0119 i Gliniank\u0119. Nie mo\u017cna natomiast wykluczy\u0107,
\n\u017ce w tym czasie w Wielgolesie prowadzono jak\u0105\u015b aprowizacj\u0119 na rzecz wojska. Po Kongresie Wiede\u0144skim w 1815 r. nast\u0105pi\u0142a zmiana przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej interesuj\u0105cego nas obszaru z austriackiej na rosyjsk\u0105. Zmiana zaborcy wymusi\u0142a kluczow\u0105 inwestycj\u0119 dla rozwoju tych okolic tj. budow\u0119 traktu Warszawa-Brze\u015b\u0107. By\u0142a ona realizowana w latach 1819-1823. Wed\u0142ug przekaz\u00f3w ustnych przekazywanych z pokolenia na pokolenie, przy okazji tej budowy kilka okolicznych rodzin zakupi\u0142o dodatkowe konie oraz wozy i zbi\u0142o maj\u0105tek przy dowo\u017ceniu kamieni niezb\u0119dnych do tej budowy. Dzi\u015b trudno zweryfikowa\u0107 te przekazy, ale rzeczywi\u015bcie mieszka\u0144cy Wielgolasu musieli uchodzi\u0107 w owym czasie za ludzi zamo\u017cnych, skoro jeden z nich (Sarniak) w nieco p\u00f3\u017aniejszym okresie naby\u0142 nawet maj\u0105tek Cisie. Potwierdzaj\u0105 to r\u00f3wnie\u017c prowadzone przeze mnie pod innym k\u0105tem badania tego okresu. Zwraca bowiem uwag\u0119 fakt znikomego udzia\u0142u w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w tzw. wyrobnik\u00f3w. W aktach stanu cywilnego parafii Glinianka, mieszka\u0144cy Wielgolasu stosunkowo cz\u0119sto s\u0105 okre\u015blani jako koloni\u015bci lub gospodarze czynszowi, co oznacza,
\n\u017ce w przeciwie\u0144stwie do innych, nie odrabiali pa\u0144szczyzny a jedynie op\u0142acali czynsz dzier\u017cawny przy zachowaniu prawa dziedziczenia. Bior\u0105c pod uwag\u0119 to, \u017ce ostatecznie pa\u0144szczyzn\u0119 zniesiono na tych terenach dopiero po powstaniu styczniowym, to rzeczywi\u015bcie mieszka\u0144cy Wielgolasu musieli uchodzi\u0107 za zamo\u017cnych, tym bardziej, \u017ce do dnia dzisiejszego zachowa\u0142y si\u0119 tam relatywnie du\u017ce gospodarstwa. Po \u015bmierci J\u00f3zefa barona de Maltzhan jego spadkobierc\u0105 zosta\u0142 baron Ferdynand, kt\u00f3ry po roku 1817 sprzeda\u0142 maj\u0105tek Micha\u0142owi Rydeckiemu. Po jego \u015bmierci w roku 1824 dobra wi\u0105zowskie naby\u0142 Tadeusz hrabia Mostowski, kt\u00f3ry w tamtym czasie by\u0142 Ministrem Spraw Wewn\u0119trznych i Policji Kr\u00f3lestwa Polskiego. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, obecnie w Pa\u0142acu Mostowskich mie\u015bci si\u0119 Komenda Sto\u0142eczna Policji.<\/span><\/p>\n

W roku 1827 w Wielgolesie by\u0142o 27 gospodarstw, kt\u00f3re zamieszkiwa\u0142o 162 osoby. Poza by\u0142ym miastem Gliniank\u0105 by\u0142a to najwi\u0119ksza wie\u015b w parafii. Warto doda\u0107, \u017ce w tym czasie Wi\u0105zowna liczy\u0142a 30 gospodarstw i 115 mieszka\u0144c\u00f3w, Skruda odpowiednio 20 i 158, Sulej\u00f3wek 6 i 57 !!, a Olszow\u0105 zamieszkiwa\u0142a jedna trzyosobowa rodzina. Teren\u00f3w tych nie omin\u0119\u0142y dzia\u0142ania wojenne zwi\u0105zane z powstaniem listopadowym, kt\u00f3re zosta\u0142y opisane
\nw odr\u0119bnym artykule. Nale\u017cy doda\u0107, \u017ce ruchy wojsk nie usta\u0142y wraz z przej\u015bciem frontu,
\no czym \u015bwiadczy dokument wystawiony w dniu 21 maja 1831 r. w Brzezinach przez Genera\u0142a Umi\u0144skiego w kt\u00f3rym stwierdza on: \u201ewskutek ruchu nieprzyjaciela w kierunku na Latowicz, zaj\u0105\u0142em pozycyj\u0105 mi\u0119dzy Brzezinami a D\u0119bem (Wielgolas ? \u2013 przyp. G.W.), nienaruszaj\u0105c awangardy z Ka\u0142uszyna.\u201d. Uci\u0105\u017cliwo\u015bci dla mieszka\u0144c\u00f3w musia\u0142y by\u0107 dotkliwe, skoro
\nw aktach Rady Stanu Kr\u00f3lestwa Polskiego odnotowano sprawy allewiacyjne (w sprawie ulg podatkowych) \u201ez rekursu [Micha\u0142a] \u017bukowskiego, w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br Cisie, kl\u0119sk\u0105 wojny r. 1831 uszkodzonych\u201d oraz \u201e(\u2026) dziedzica i w\u0142o\u015bcian wsi Brzeziny i Cisie [z powodu strat poniesionych w czasie wojny r. 1831]\u201d.<\/em> Co ciekawe \u017ar\u00f3d\u0142a milcz\u0105 na temat potyczek powstania styczniowego. Wspominana w literaturze potyczka pod Wielgolasem (08.08.1863 r.) mia\u0142a miejsce raczej w okolicach Wielgolasu w gm. Latowicz. Wypada wi\u0119c jedynie odnotowa\u0107 ustny przekaz jednego z mieszka\u0144c\u00f3w o powsta\u0144cach, kt\u00f3rzy uciekaj\u0105c przed rosyjskim po\u015bcigiem przeprowadzeni przez miejscowych ch\u0142op\u00f3w skryli si\u0119 na bagnach
\nw lesie w pobli\u017cu Wielgolasu. <\/span><\/p>\n

[nggallery id=45]Z dokument\u00f3w z 1870 roku warto odnotowa\u0107 wzmiank\u0119, \u017ce w sk\u0142ad D\u00f3br Duchnowskich wchodzi\u0142a Olszowa i po\u0142owa Wielgolasu. W tym miejscu rodzi si\u0119 pytanie co z drug\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tej wsi. \u201eS\u0142ownik Geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w S\u0142owia\u0144skich\u201d<\/em> wydany w latach <\/span>1880<\/span><\/a>\u2013<\/span>1902<\/span><\/a> w <\/span>Warszawie<\/span><\/a> informuje, \u017ce Wielgolas [Duchnowski] w tym czasie liczy\u0142 36 osad 239 mieszka\u0144c\u00f3w i 630 m\u00f3rg w\u0142o\u015bcia\u0144skich. Wydaje si\u0119, \u017ce Wielgolas opisany
\nw s\u0142owniku jest po prostu dzisiejszym Wielgolasem wyodr\u0119bnionym po uw\u0142aszczeniu carskim w 1864 roku, natomiast druga po\u0142owa wsi wzmiankowana w ksi\u0119gach hipotecznych to jedynie grunty przynale\u017cne do tej wsi, w\u0142a\u015bcicielem kt\u00f3rych by\u0142 dziedzic Duchnowa.<\/span><\/p>\n

W tym miejscu w warto odnotowa\u0107 fakt odnotowania w S\u0142owniku (\u2026)<\/em> wsi Wielgolas Brzezi\u0144ski, o kt\u00f3rej wzmiankowano, \u017ce zamieszkuje j\u0105 105 mieszka\u0144c\u00f3w skupionych na 71 morgach (ok. 40 ha). Zwraca tu uwag\u0119 przede wszystkim ma\u0142a powierzchnia miejscowo\u015bci, kt\u00f3ra odpowiada powierzchni ok. 3 \u015brednich gospodarstw z s\u0105siedniego Wielgolasu
\ni wyj\u0105tkowo du\u017ca g\u0119sto\u015b\u0107 zaludnienia. \u0179r\u00f3d\u0142o to podaje, \u017ce wie\u015b zosta\u0142a wyodr\u0119bniona
\nz Brzezin. Informacja ta jest dosy\u0107 wiarygodna a jej potwierdzeniem mog\u0105 by\u0107 mapy z okresu wojny polsko\u2013bolszewickiej, kt\u00f3re mimo swych niedok\u0142adno\u015bci lokuj\u0105 t\u0105 wie\u015b na obszarze dzisiejszych Brzezin po p\u00f3\u0142nocnej stronie szosy, na wysoko\u015bci obecnego skrzy\u017cowania
\nz drog\u0105 do Wi\u0105zowny. Istnienie Wielgolasu po\u015brednio potwierdzaj\u0105 artyku\u0142y w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Brzeziny Aleksandra \u015awi\u0119tochowskiego, kt\u00f3ry opisuj\u0105c Wielgolas czasami dodaje okre\u015blenie Duchnowski, chc\u0105c prawdopodobnie podkre\u015bli\u0107 odr\u0119bno\u015b\u0107 tej wsi od innego Wielgolasu. Mo\u017cliwe , \u017ce chodzi\u0142o tu o Wielgolas Brzezi\u0144ski. Ostatecznie hipotez\u0119 powinny potwierdzi\u0107\u00a0 akta parafii D\u0142uga Ko\u015bcielna, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y Brzeziny, wi\u0119c zgodnie z t\u0105 logik\u0105 powinien nale\u017ce\u0107 do niej r\u00f3wnie\u017c Wielgolas Brzezi\u0144ski. W opozycji do tych spekulacji stoj\u0105 obiegowe przekazy mieszka\u0144c\u00f3w wg. kt\u00f3rych wie\u015b ta zosta\u0142a wyodr\u0119bniona dopiero
\nok. 1930 r. w wyniku komasacji grunt\u00f3w Wielgolasu (po\u0142o\u017conych po obu stronach szosy mi\u0144skiej) i zosta\u0142a zasiedlona rolnikami z tej wsi, pocz\u0105wszy od drogi Wielgolas \u2013Halin\u00f3w (przed\u0142u\u017cenie ul Okuniewskiej) a\u017c do karczmy Olszowa, znajduj\u0105cej si\u0119 w okolicy obecnego wiaduktu kolejowego. Najprawdopodobniej mamy tu do czynienia z nietypowym przypadkiem, i\u017c nowo powsta\u0142e gospodarstwa mieszka\u0144c\u00f3w Wielgolasu Duchnowskiego zajmuj\u0105ce zdecydowanie wi\u0119kszy obszar, przej\u0119\u0142y nazw\u0119 najbli\u017cszej zaludnionej, cho\u0107 niewielkiej wsi Wielgolas Brzezi\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Znakomitym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy o Wielgolesie z prze\u0142omu XIX i XX wieku jest dzia\u0142alno\u015b\u0107 publicystyczna i spo\u0142eczna czo\u0142owej postaci polskiego pozytywizmu, wspomnianego wcze\u015bniej Aleksandra \u015awi\u0119tochowskiego, zwi\u0105zanego p\u00f3\u017aniej z Narodow\u0105 Demokracj\u0105, kt\u00f3ry w 1892 roku za kwot\u0119 3000 rubli naby\u0142 s\u0105siaduj\u0105cy z Wielgolasem maj\u0105tek we wsi Brzeziny. Jak podaje autorka biografii \u015awi\u0119tochowskiego Maria Brykalska w sk\u0142ad maj\u0105tku wchodzi\u0142: \u201e(\u2026) dawny dw\u00f3r o jedenastu pokojach, budynki gospodarcze, ogr\u00f3d i trzy w\u0142\u00f3ki ziemi (1 w\u0142\u00f3ka \u2013 ok. 17 ha przyp. G.W.). \u015awi\u0119tochowski z zapa\u0142em zaj\u0105\u0142 si\u0119 zagospodarowaniem swojej posiad\u0142o\u015bci: za\u0142o\u017cy\u0142 sad owocowy, uprawia\u0142 kwiaty i warzywa
\nw cieplarni, sadzi\u0142 i piel\u0119gnowa\u0142 park. Za Janin\u0105 Bem\u00f3wn\u0105, kt\u00f3ra w tym czasie sp\u0119dza\u0142a wakacje w Brzezinach czytamy: \u015awi\u0119tochowski w\u0142asnor\u0119cznie sadzi\u0142 i szczepi\u0142 drzewa oraz r\u00f3\u017ce, kt\u00f3re nami\u0119tnie lubi\u0142. Wszystko, na co by\u0142o spojrze\u0107 w tym ogrodzie stanowi\u0142o osobliwo\u015b\u0107 pod wzgl\u0119dem hodowlanym, a wi\u0119c rzadkie i smaczne morele, olbrzymie czere\u015bnie, r\u00f3\u017cnorodne gatunki gruszek i jab\u0142ek w setkach odmian. W cieplarni ros\u0142y srebrne brzoskwinie (\u2026) Park angielski w Brzezinach mia\u0142 tak\u017ce nadzwyczajne drzewa, krzewy
\ni kwiaty: wysmuk\u0142e cyprysy, tuje, d\u0119by lipy, klony, jawory.\u201d Jak podaje Brykalska \u201eWybitny specjalista w tej dziedzinie, Piotr Hoser (prawdopodobnie powi\u0105zany wi\u0119zami rodzinnymi
\nz obecnym Biskupem Diecezji Warszawsko-Praskiej Abp. Henrykiem Hoserem- przyp. G.W.) uwa\u017ca\u0142 \u015awi\u0119tochowskiego za ogrodnika artyst\u0119 i s\u0142u\u017cy\u0142 mu fachow\u0105 pomoc\u0105. Swoj\u0105 prac\u0119 ogrodnicz\u0105 traktowa\u0142 \u015awi\u0119tochowski\u00a0 r\u00f3wnie\u017c jako \u017ar\u00f3d\u0142o dochodu, uprawia\u0142 wi\u0119c na sprzeda\u017c szparagi, truskawki cieplarniane w doniczkach nowalijki i rzadkie owoce.\u201d. W\u015br\u00f3d licznych go\u015bci odwiedzaj\u0105cych Brzeziny by\u0142 min Gen. K. Sosnkowski. \u015awi\u0119tochowski by\u0142 w\u00f3wczas redaktorem \u201eLiberum veto\u201d. Na jego \u0142amach prowadzi\u0142 akcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 na rzecz pomocy mieszka\u0144com Wielgolasu, kt\u00f3ry doszcz\u0119tnie sp\u0142on\u0105\u0142 na pocz\u0105tku pa\u017adziernika
\n1896 r. Spali\u0142o si\u0119 wtedy czterdzie\u015bci gospodarstw. W dniu po\u017caru \u015awi\u0119tochowski by\u0142 chory, natychmiast jednak pojecha\u0142 do pogorzelc\u00f3w i zabra\u0142 dziesi\u0119cioosobow\u0105 najbardziej poszkodowan\u0105 rodzin\u0119 do Brzezin. Pod zastaw polis ubezpieczeniowych, p\u0142atnych w roku nast\u0119pnym, postara\u0142 si\u0119 o po\u017cyczk\u0119 w banku Kazimierza Natansona. Wykorzystywa\u0142 te\u017c
\ni inne swoje stosunki w Warszawie dla dalszej pomocy. W felietonie Po\u017car wioski, drukowanym w numerze 41 z 10 pa\u017adziernika 1896 r. pisa\u0142:.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u201e(…) Tak zgin\u0119\u0142a prawie doszcz\u0119tnie jedna z najlepszych wsi naszych \u2013 Wielgolas Duchnowski, w powiecie Nowomi\u0144skim. W ka\u017cdej okolicy naszego kraju by\u0142aby ona uwa\u017cana za gniazdo zacne, ale szczeg\u00f3lnie odbija\u0142a si\u0119 w swojej. Podczas gdy jej s\u0105siadki \u2013 jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 si\u00f3\u0142 w obr\u0119bie z\u0142ego wp\u0142ywu Warszawy \u2013 cierpi\u0105 na chroniczne kradzie\u017ce, g\u0142\u0119bokie zepsucie moralne \u2013 ta by\u0142a zdrowa. Wielgolas nie mia\u0142 karczmy, nie przechowywa\u0142 w swym \u0142onie wy\u015blizguj\u0105cych si\u0119 sprawiedliwo\u015bci z\u0142oczy\u0144c\u00f3w, nie obci\u0105\u017ca\u0142 swymi zatargami s\u0105d\u00f3w \u2013 pracowa\u0142 w znoju i cnocie, szczodrze kochaj\u0105c ziemi\u0119, kt\u00f3r\u0105 dorobkiem coraz szerzej z s\u0105siednich folwark\u00f3w ogarnia\u0142. To te\u017c doszed\u0142 do wzgl\u0119dnej zamo\u017cno\u015bci, kt\u00f3ra zrodzi\u0142a w nim niezwyk\u0142e potrzeby umys\u0142owe i pragnienia wy\u017cszej kultury gospodarczej. Zna\u0142em wielu jego mieszka\u0144c\u00f3w, ceni\u0142em i szanowa\u0142em. Byli to powa\u017cni, my\u015bl\u0105cy i uczciwi gospodarze, kt\u00f3rzy czuli sw\u0105 godno\u015b\u0107 ludzk\u0105 i jasno pojmowali swoje prawa spo\u0142eczne. I to \u0142adne, zasobne poczciwe gniazdo w\u0142o\u015bcia\u0144skie jedna iskra zapr\u00f3szona w brogu s\u0142omy zamieni\u0142a na gromad\u0119 bezdomnych \u017cebrak\u00f3w mi\u0142osierdzia ludzkiego! Ogie\u0144 zakrad\u0142 si\u0119 jak z\u0142odziej, bo w chwili, kiedy zebrali z pola ca\u0142y plon \u2013 zbo\u017ce trawy, kartofle
\ni kiedy starsi m\u0119\u017cczy\u017ani udali si\u0119 na narad\u0119 gminn\u0105. Wr\u00f3ciwszy z niej zobaczyli ju\u017c tylko siwe dymy, pe\u0142zaj\u0105ce po miejscach, gdzie sta\u0142y ich chaty, obory, stodo\u0142y, stogi i sterty.<\/span><\/p>\n

(…) Do pogorzelc\u00f3w nie pospieszyli ani przyjaciele, ani ludzie mo\u017cni z pociech\u0105 lub ratunkiem. Nie opu\u015bci\u0142o ich tylko nieszcz\u0119\u015bcie. Zgn\u0119bieni, osmaleni, bladzi lub czarni od dymu stali w milcz\u0105cych gromadkach lub samotnie, oswajaj\u0105c oczy z obrazem zniszczenia, kt\u00f3ry rysowa\u0142 si\u0119, jak przed nimi okropny a niewiarygodny sen, poszukuj\u0105c w zgliszczach resztek straconego mienia lub wpatruj\u0105c si\u0119 w niebo wzrokiem \u017calu pe\u0142nym. A na s\u0105siednich \u0142\u0105kach, gdzie wyniesiono uratowane sprz\u0119ty i odzie\u017c, w zimnem b\u0142ocie, w nienakrytych
\nz wierzchu sza\u0142asach z ko\u0142k\u00f3w, sp\u00f3dnic, p\u0142acht, kapot i ko\u017cuch\u00f3w, le\u017ca\u0142y na mokrej ziemi bez po\u015bcio\u0142ki kobiety i dzieci. Tak je ogie\u0144 przerazi\u0142, \u017ce nawet gdy zgas\u0142, ba\u0142y si\u0119 wyj\u015b\u0107
\nz bagna. (…) Pogorzelcom wielgolaskim ocala\u0142o kilkaset sztuk byd\u0142a bez \u017ad\u017ab\u0142a paszy. Przezimowa\u0107 go niepodobna. Ka\u017cdy mo\u017ce zostawi\u0107 jedn\u0105 krow\u0119, a\u017ceby dzieci mia\u0142y troch\u0119 mleka, reszt\u0119 trzeba sprzeda\u0107 na rze\u017a. Ale kt\u00f3r\u0105 wybra\u0107, a kt\u00f3r\u0105 odda\u0107 pod n\u00f3\u017c? Tu \u00f3w n\u00f3\u017c zaczyna kraja\u0107 serce biednego ch\u0142opa, kt\u00f3ry g\u0142\u0119boko wzdycha, \u0142zy r\u0119kawem ociera,
\na zdecydowa\u0107 nie mo\u017ce. On tyle lat pracowa\u0142 i zabiega\u0142, a\u017ceby doj\u015b\u0107 do pi\u0119ciu lub dziesi\u0119ciu kr\u00f3w, wychowywa\u0142 je od ciel\u0105t, przywi\u0105zywa\u0142 si\u0119 do nich zapami\u0119tale i nagle musi je sprzeda\u0107 \u2013 komu? Rze\u017anikowi, kt\u00f3ry wyzyskuj\u0105c przymus nieszcz\u0119\u015bcia, ofiaruje po 10 rs.
\nZa pi\u0119kn\u0105 i mleczn\u0105 d\u00f3jk\u0119. Je\u017celi zechcecie wmy\u015ble\u0107 si\u0119 w te dusze, w te stosunki, w to \u017cycie rzadko o\u015bwiecane s\u0142o\u0144cem, a ci\u0105gle smagane szarug\u0105, to przyznacie, \u017ce niekoniecznie trzeba by\u0107 Walensteinem lub Mari\u0105 Stuart, a\u017ceby by\u0107 bohaterem i bohaterk\u0105 dramatu.\u201d<\/span><\/p>\n

Starania na rzecz mieszka\u0144c\u00f3w Wielgolasu okaza\u0142y si\u0119 owocne, w ci\u0105gu kilku lat zosta\u0142 on odbudowany. W literaturze historycznej np. \u201eCztery wieki Mazowsza\u201d Geysztorowa, \u017babiklicka <\/em><\/span><\/span>znajdujemy informacj\u0119, \u017ce ch\u0142opi z Cisia, Wielgolasu, Duchnowa
\ni Boryszewa wsparli dostawami \u017cywno\u015bci, strajkuj\u0105cych w Warszawie robotnik\u00f3w w czasie rewolucji 1905 r., odpowiadaj\u0105c tym samym na apel Gazety Kaliskiej<\/em>. W tym miejscu trzeba jednoznacznie stwierdzi\u0107, i\u017c jest ma\u0142o prawdopodobne, aby na apel gazety z Wielkopolski tak aktywnie i masowo zareagowali ch\u0142opi a\u017c z czterech wsi na odleg\u0142ym Mazowszu. Kulisy tej aktywno\u015bci s\u0105 oczywiste – czo\u0142ow\u0105 postaci\u0105 tamtych wydarze\u0144 by\u0142 w\u0142a\u015bnie Aleksander \u015awi\u0119tochowski.<\/span><\/span><\/p>\n

W innym miejscu jego biografii czytamy: \u201e<\/span>\u015awi\u0119tochowski przebywa\u0142 w tym czasie najcz\u0119\u015bciej w Brzezinach. Mia\u0142 \u017cyczliwych znajomych w\u015br\u00f3d okolicznych ch\u0142op\u00f3w i pomaga\u0142 im w potrzebach, zw\u0142aszcza w prowadzeniu nielegalnej nauki szkolnej. Z satysfakcj\u0105 s\u0142ucha\u0142 ich pr\u00f3\u015bb o ten rodzaj pomocy. O jednej z takich szk\u00f3\u0142ek, urz\u0105dzonej przez mieszka\u0144ca wsi Wielgolas, Pietrzkiewicza<\/strong>, opowiada\u0142 ze wzruszeniem: Podczas gdy on uczy\u0142 dzieci, jego ma\u0142y synek, stoj\u0105c na strychu, z twarz\u0105 wytkni\u0119t\u0105 w dziurze strzechy, patrzy\u0142 w kierunku miasta i je\u017celi dostrzeg\u0142 policjanta na drodze, zawiadamia\u0142 ojca
\n\u00a0i szk\u00f3\u0142ka si\u0119 rozbiega\u0142a. Ten ch\u0142opczyna wartowa\u0142 na swej stra\u017cnicy g\u0142\u00f3wnie w zimie.\u201d. <\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Nale\u017cy doda\u0107, \u017ce potomkowie owego Pietrzkiewicza mieszkaj\u0105 do dzi\u015b w Wielgolesie Brzezi\u0144skim i od kilku pokole\u0144 u\u017cywaj\u0105 nazwiska Piotrkowicz.<\/span><\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz nieocenionej pomocy dla Wielgolasu i szczerej wdzi\u0119czno\u015bci ze strony jego mieszka\u0144c\u00f3w, \u015awi\u0119tochowski poni\u00f3s\u0142 spektakularn\u0105 pora\u017ck\u0119, jak\u0105 by\u0142o odrzucenie przez nich projektu za\u0142o\u017cenia szko\u0142y, kt\u00f3rzy w pierwszej kolejno\u015bci zaanga\u017cowali si\u0119 w budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w D\u0119bem Wielkim. Wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 parafialnych inicjatorami budowy \u015bwi\u0105tyni byli w\u0142a\u015bnie mieszka\u0144cy Wielgolasu: Malesa, Szostak i \u015awitkowski. Szko\u0142a za\u015b powsta\u0142a
\nw latach trzydziestych w Brzezinach, przy aktywnym wsparciu finansowym mieszka\u0144c\u00f3w Wielgolasu i Brzezin. Nie do przecenienia w jej budowie jest udzia\u0142 rodziny Konowrockich, kt\u00f3ra na jej realizacj\u0119 zaci\u0105gn\u0119\u0142a kredyt, kt\u00f3ry nast\u0119pnie by\u0142 cz\u0119\u015bciowo zwracany ze sk\u0142adek mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/span><\/p>\n

Opis Wielgolasu z nieco p\u00f3\u017aniejszego okresu zawdzi\u0119czamy pami\u0119tnikowi (Jana Malesy) opublikowanemu w 1935 roku przez Instytut Gospodarstwa Spo\u0142ecznego. Rodzina Males\u00f3w w tym czasie nale\u017ca\u0142a nie tylko do najzamo\u017cniejszych, ale i najbardziej szanowanych
\nw Wielgolesie. Jak przez wiele lat z dum\u0105 podkre\u015blali mieszka\u0144cy, ojciec autora tego pami\u0119tnika by\u0142 pierwszym w\u00f3jtem z Wielgolasu. (Franciszek Malesa by\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku w\u00f3jtem Gminy Wi\u0105zowna). <\/span><\/p>\n

Pisa\u0142 on min.\u201eNa skutek wezwania w Gazecie Ch\u0142opskiej w Nr 42 z roku 1933, postanowi\u0142em ja napisa\u0107 par\u0119 s\u0142\u00f3w ze swego \u017cycia. Poniewa\u017c przechodzi\u0142em do\u015b\u0107 powa\u017cne koleje
\nw swojem tak stosunkowo kr\u00f3tkiem \u017cyciu, zg\u00f3ry przepraszam za b\u0142\u0119dy i nieudolno\u015b\u0107
\nw pisaniu, bo jak si\u0119 dowiemy z dalszego pisania nie dosta\u0142em odpowiedniego wykszta\u0142cenia, aby napisa\u0107 lepiej.<\/span><\/p>\n

PAMI\u0118TNIK CH\u0141OPA<\/span><\/p>\n

Urodzi\u0142em si\u0119 dnia 4 kwietnia 1896 roku we wsi Wielgolas pow. Warszawski w okolicy pi\u0119knej i bogatej, jakby powiedzie\u0107 w krainie miodem i mlekiem p\u0142yn\u0105cej. Rodzice moi posiadali gospodarstwo rolne dwadzie\u015bcia cztery morgi ziemi, w czem po\u0142owa doskona\u0142ych nadrzecznych \u0142\u0105k i po\u0142owa ziemi ornej r\u00f3wnie\u017c bardzo dobrej. Prowadzili gospodarstwo warzywniczno-mleczne i produkty to jest mleko, okopowe warzywa i owoce odwozili do Warszawy, otrzymuj\u0105c za to od 150 do 200 rubli miesi\u0119cznie, co na czasy przedwojenne by\u0142o dosy\u0107 du\u017co.<\/span><\/p>\n

Rodze\u0144stwa by\u0142o nas troje, dwie siostry i ja, jedna starsza ode mnie o trzy lata i druga m\u0142odsza r\u00f3wnie\u017c o trzy lata. Pomimo, \u017ce wie\u015b nasza sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 75 osad, szko\u0142y u nas nie by\u0142o. Ja do lat dziesi\u0119ciu uczy\u0142em si\u0119 w domu, p\u00f3\u017aniej chodzi\u0142em do szko\u0142y trzy zimy
\nw D\u0119bem odleg\u0142ym od nas o pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w i tam sko\u0144czy\u0142em te trzy oddzia\u0142y rosyjskiej szko\u0142y powszechnej. Potem ju\u017c pracowa\u0142em wraz z ojcem w gospodarstwie.<\/span><\/p>\n

W roku 1911 ojciec wyda\u0142 starsz\u0105 siostr\u0119 zam\u0105\u017c daj\u0105c jej oko\u0142o p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca rubli posagu. Pozosta\u0142o nas dwoje. W 1914 roku wybuch\u0142a wojna i trzeba nieszcz\u0119\u015bcia, \u017ce w tym czasie zachorowa\u0142 dosy\u0107 powa\u017cnie na \u017co\u0142\u0105dek, wytworzy\u0142 si\u0119 jaki\u015b wrz\u00f3d na \u017co\u0142\u0105dku i ta choroba poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 szalone koszta. Par\u0119 miesi\u0119cy ojciec le\u017ca\u0142 w szpitalu Pa\u0144skiego Przemienienia na Pradze, poniewa\u017c za wszelk\u0105 cen\u0119 postanowi\u0142 si\u0119 ojciec ratowa\u0107,
\na uwa\u017caj\u0105c, \u017ce w szpitalu nie ma nale\u017cytej opieki lekarskiej kaza\u0142 si\u0119 przenie\u015b\u0107 do lecznicy
\nw Aleje Jerozolimskie i tam p\u0142acili\u015bmy za pok\u00f3j z obs\u0142ug\u0105 jedena\u015bcie rubli dziennie (by\u0142o to w roku 1915). Pr\u00f3cz tego konsylia lekarskie raz i dwa razy w tygodniu kosztowa\u0142y trzydzie\u015bci rubli za ka\u017cde takie konsylium, no i rezultat by\u0142 taki, \u017ce 8 grudnia kazali nam ojca zabra\u0107 do domu, a 16 grudnia ojciec nam umar\u0142.<\/span><\/p>\n

Ja wtedy liczy\u0142em dziewi\u0119tnasty rok \u017cycia i by\u0142em zam\u0142ody, \u017ceby mi ojciec zapisa\u0142 gospodarstwo i tak zosta\u0142o, prowadzi\u0142em gospodarstwo z matk\u0105, poniewa\u017c matka te\u017c nie mia\u0142a bardzo zdrowia. Wi\u0119c ja si\u0119 o\u017ceni\u0142em w roku 1916 i pomimo, \u017ce nie mia\u0142em tytu\u0142u w\u0142asno\u015bci, te\u015b\u0107 m\u00f3j da\u0142 mi zaraz po \u015blubie trzy tysi\u0105ce rubli jako posag dla c\u00f3rki i z tego, jak r\u00f3wnie\u017c i z gospodarstwa, poniewa\u017c prowadzi\u0142em ca\u0142e gospodarstwo po ojcu zacz\u0105\u0142em si\u0119 dorabia\u0107. Za\u0142o\u017cyli\u015bmy wtedy sp\u00f3\u0142k\u0119 handlow\u0105 w D\u0119bem Wielkim z ksi\u0119dzem Zar\u0119b\u0105 na czele, w kt\u00f3rej by\u0142em wiceprezesem. Zrobili\u015bmy udzia\u0142y po pi\u0119\u0107set rubli i zebrali\u015bmy 45 tysi\u0119cy rubli, jako kapita\u0142 zak\u0142adowy. Ja wykupi\u0142em 7 udzia\u0142\u00f3w i po dw\u00f3ch latach handlu dosta\u0142em ztamt\u0105d osiem tysi\u0119cy rubli. Pr\u00f3cz tego w ko\u0144cu 1916 roku za\u0142o\u017cyli\u015bmy sp\u00f3\u0142k\u0119 mleczarsk\u0105 i sklep spo\u017cywczy w naszej wsi, w kt\u00f3rej by\u0142em kasjerem do jesieni 18 roku
\nt. j. do mojego wyjazdu ze wsi. I tu prowadzili\u015bmy do\u015b\u0107 du\u017ce obroty, bo wysy\u0142ali\u015bmy od 160 do 2000 litr\u00f3w mleka dziennie do Warszawy. Sp\u00f3\u0142ki obie prosperowa\u0142y \u015bwietnie daj\u0105c wsp\u00f3\u0142udzia\u0142owcom powa\u017cne dochody. W roku 1917 poniewa\u017c by\u0142y to czasy okupacji niemieckiej i trzeba si\u0119 by\u0142o liczy\u0107 czem wolno handlowa\u0107, a czem nie i ja te\u017c mia\u0142em przej\u015bcie. Mia\u0142em ogromnego stadnika, kt\u00f3rego agenci Frankowskiego zapisali na kontyngent mi\u0119sny szacuj\u0105c go trzysta rubli, a w prywatnym handlu byczek ten by\u0142 wart wi\u0119cej, jak 800 rubli. Nie chc\u0105c tyle straci\u0107, a poniewa\u017c nale\u017ca\u0142em do C.T.R. w Mi\u0144sku Mazowieckim wystara\u0142em si\u0119 przez to Towarzystwo od w\u0142adz niemieckich papier, \u017ce jako rozp\u0142odowa nie wolno mi go zabra\u0107, i nie wzi\u0119li, ale po paru miesi\u0105cach stadnik sta\u0142 si\u0119 za ci\u0119\u017cki na krowy no i trzeba by\u0142o go sprzeda\u0107 i sprzeda\u0142em go po cichu rze\u017anikom uzyskuj\u0105c cen\u0119 875 rubli, ale niestety znalaz\u0142 si\u0119 s\u0105siad pod\u0142y, kt\u00f3ry oskar\u017cy\u0142 do \u017candarm\u00f3w niemieckich, \u017ce ja zrobi\u0142em taki szmugiel, no i \u017candarmi zrobili dochodzenie, protok\u00f3\u0142, rezultatem by\u0142 s\u0105d i wyrok skazuj\u0105cy mnie na cztery miesi\u0105ce wi\u0119zienia. (\u2026) Jednak ks. Zar\u0119ba mnie wyratowa\u0142
\nz wi\u0119zienia po jedenastu dniach wyrobiwszy u genera\u0142a gubernatora Beslera papier, moc\u0105 kt\u00f3rego zamieniono mi wi\u0119zienie na kar\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 w sumie sze\u015bciuset marek niemieckich.\u201d.<\/span><\/p>\n

Autor tego pami\u0119tnika by\u0142 niespokojnym duchem i wielkim patriot\u0105. Jak podaje w swojej publikacji \u201eDroga do kap\u0142a\u0144stwa\u201d Ks. Konowrocki, jednym z jego ostatnich epizod\u00f3w zwi\u0105zanych z Wielgolasem by\u0142a wr\u0119cz szalona i nieudana akcja rozbrajania Niemc\u00f3w na bocznicy kolejowej D\u0119bem Wielkim przeprowadzona w 1918 r. z jego serdecznym przyjacielem Aleksandrem Witkowskim. <\/span><\/p>\n

Koniec<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n

P. S. Ju\u017c wkr\u00f3tce na \u0142amach \u201eKuriera Skruda\u201d zostan\u0105 opublikowane wspomnienia \u017co\u0142nierzy Armii Krajowej z Wielgolasu i s\u0105siednich miejscowo\u015bci. <\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[singlepic id=454 w=200 h=200 float=left]autor: Grzegorz Witkowski. Wielgolas historia – cz\u0119\u015b\u0107 II.\u00a0\u00a0Jak wcze\u015bniej wspomniano w wyniku kolejnych spadk\u00f3w i transakcji losy Wielgolasu zwi\u0105zane by\u0142y coraz bardziej z Wi\u0105zown\u0105. Wiadomo, \u017ce pod koniec XVII w\u0142a\u015bcicielk\u0105 d\u00f3br Wi\u0105zowna i rozleg\u0142ych okolic by\u0142a Ksi\u0119\u017cna Maria Radziwi\u0142\u0142owa z Lubomirskich. Jej nieudane ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Karolem…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":6397,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[80,322,18,499,497,498,500,200],"class_list":["post-2274","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-regionu","tag-cisie","tag-grzegorz-witkowski","tag-historia","tag-lubomirski","tag-oktabinski","tag-radziwil","tag-wiazowna","tag-wielgolas-2"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2274"}],"collection":[{"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2274"}],"version-history":[{"count":6,"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2274\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6396,"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2274\/revisions\/6396"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6397"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2274"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2274"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/kurierskruda.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2274"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}